Giải Nobel kinh tế 2014: Phân tích về quyền lực thị trường và pháp chế – Jean Tirole

Jean Tirole (TSE), Nobel kinh tế 2014

(Tác giả: Nguyễn Mạnh Hùng – Nguồn: vcreme.edu.vn)

Jean Tirole

Gii Nobel kinh tế năm 2014 va được trao cho Jean Tirole, giáo sư trường Trường Kinh tế Toulouse (Toulouse School of Economics, TSE) cho nhng đóng góp ca ông v phân tích th trường không hoàn ho và cách thc qun lý-điu tiết loi th trường này. Đóng góp ca Jean Tirole đã có nh hưởng ln cho s phát trin lý thuyết và ng dng v môn t chc ngành (industrial organization), mt chuyên ngành hp ca kinh tế vi mô. Trong bn tin này, VCREME xin trân trng gii thiu sơlược v sự nghiệp mt s kết qu chính trong nghiên cu ca ông.

Thành phố Toulouse tổ chức lễ mừng giáo sư Jean Tirole được trao Nobel Kinh tế - Quảng trường Capitole, Toulouse
Thành phố Toulouse tổ chức lễ mừng giáo sư Jean Tirole được trao Nobel Kinh tế – Quảng trường Capitole, Toulouse

Jean Tirole sinh năm 1953 ở Troyes (Aube) trong một gia đình có bố là bác sỹ sản khoa và mẹ là giáo viên văn học. Đam mê khám phá  những điều mới mẽ và trìu tượng đã đưa ông đến Nancy theo học lớp dự bị về Toán (classe préparatoire).  Năm 21 tuổi, ông tiệp tục mài dũa kiến thức Toán học của mình  ở Trường Bách khoa Paris (École Polytechnique) nơi có  những người thầy nổi tiếng, ví dụ như nhà Toán học Laurent Schwartz (đạt giải thưởng Fields năm 1950). Lúc đấy, Tirole đã phát hiện ra sự hấp dẫn của Kinh tế học, với ông đó là sự tương tác của Toán học và  khoa học xã hội nhân văn. Ông nói:  “Tôi đã thực sự  bị cuốn hút bởi chuyên ngành này bởi vì nó là môn khoa học vừa là  thực chứng (positive) vừa là chuẩn tắc (normative): nó cho phép phân tích  hành vi để từ đó đưa ra các khuyến nghị  chính sách, mục tiêu cuối cùng là để làm cho thế giới tốt đẹp hơn” .  Vì vậy, quyết định đã được lựa chọn, nhận bằng kỹ sư Trường bách khoa Paris năm 1976, ông liền gia nhập  Trường cầu-đường quốc gia (École Nationale des Ponts et Chaussées), ngôi trường tự hào đã tạo nên nhiều kinh tế gia xuất sắc của Pháp, từ  Roland Bénabou và Bernard Caillaud (hai đồng nghiệp sau này thường xuyên viết bài chung với  JeanTirole) đến Roger Guesnerie và Jean-Michel Grandmont (cả hai đều dành huy chương bạc của trung tâm nghiên cứu khoa học quốc gia Pháp, CNRS).  Năm 1978 sau khi tốt nghiệp trường cầu-đường, ông lên đường du học tại Hoa Kỳ, nơi ông lấy bằng tiến sĩ Kinh tế tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) vào năm 1981  dưới sự hướng dẫn của giáo sư Eric Maskin(Nobel kinh tế năm 2007).

Trong thời gian đó, ông đã  chia sẽ niềm đam mê về Lý thuyết trò chơi (Game theory) với người bạn học, Drew Fudenberg (hiện đang là giáo sư của đại học Harvard), hai người đã có rất nhiều nghiên cứu chung sau này. Khi nói về vai trò của  môi trường nghiên cứu, ông nói: “ Môi trường làm việc trí tuệ đóng một vai trò vô cùng quan trọng không chỉ cho việc kiến ​​thức được cập nhật mà nó còn là  động lực (motivation) “.

Nhanh chóng nắm bắt thành công sau khi tốt nghiệp, từ năm 1984 đến năm 1992, ông giảng dạy  và trở thành giáo sư ở MIT. Tại đây, ông được trao đổi và làm việc với những nhà kinh tế hàng đầu thế giới trong đó có Paul Samuelson, Franco Modigliani, Bob Solow và Peter Diamond (bốn giải thưởng Nobel kinh tế, tương ứng vào năm 1970, 1985 và 1987, 2010). Trong thời gian này, những nghiên cứu  về bong bóng hợp lý (rational bubbles) được Tirole phát triển dựa trên những nền tảng nghiên cứu trước đó của Samuelson và Diamond.

Ngoài  môi trường nghiên cứu tuyệt vời ở MIT, có một giáo sư người Pháp đã ảnh hưởng rất lớn đến sự nghiệp của Jean Tirole. Năm 1980, trong thời gian đang làm PhD, ông đã gặp giáo sư Jean-Jacques Laffont của Đại học Toulouse 1 ( University of Toulouse 1)  trong một hội nghị của Hiệp hội Kinh tế lượng ( Econometric Society) ở Rio de Janeiro.  Giáo sư Jean-Jacques Laffont sinh năm 1947, tốt nghiệp ngành Toán ở Toulouse, lấy bằng Tiến sỹ Kinh tế ở Đại học Harvard năm 1975, lúc đấy đã là một giáo sư hàng đầu về lý thuyết lựa chọn công (public choice theory) và lý thuyết thông tin (information theory). Từ năm 1981,  họ đã hợp tác với nhau để nghiên cứu những cải cách trong một số ngành công nghiệp trọng điểm như viễn thông, điện lực, bưu điện, đường sắt. Năm 1990, Jean-Jacques Laffont thành lập Viện kinh tế ngành (IDEI) (l’Institut d’économie industrielle) chủ yếu do các xí nghiệp và tư nhân tài trợ.

Năm 1991, trong một kỳ nghỉ quan trọng, Jean Tirole đã đến Toulouse để hoàn thành một cuốn sách cùng với Jean-Jacques Laffont. Ở Toulouse, được làm việc cùng Laffont và cảm phục trước tinh thần vì tập thể của Laffont về ước muốn nâng cao chất lượng các trường Đại học kinh tế của nước nhà, năm 1992, Tirole, cùng vợ là Nathalie, đã quyết định vượt Đại Tây Dương để trở về lập nghiệp ở thành phố màu hồng. Ông vẫn giữ một vị trí giáo sư  thỉnh giảng ở MIT. Ông nói : ‘’ Tôi đã đặt niềm tin hoàn toàn vào Jean-Jacques. Vượt lên tất cả, ngoài  trí tuệ và sự sáng tạo tuyệt vời trong nghiên cứu, Jean-Jacques mang trong mình một phẩm chất nhân văn cao quí và  một nhà quản lý tài năng’’. Cùng với Jean-Jacques Laffont, họ lập nên một nhóm nghiên cứu  Toán học và Kinh tế định lượng (Research Group in Mathematical and Quantitative Economics, GREMAQ) trong một đơn vị nghiên cứu thuộc Trung tâm nghiên cứu khoa học quốc gia Pháp và trường Đại học Toulouse I.  Năm 2004, Jean-Jacques Laffont  qua đời, Jean Tirole và các đồng nghiệp đã kêu gọi đầu tư thành lập Qũy Jean-Jacques Laffont (Foundation Jean-Jacques Laffont). Đây chính là cơ sở cho sự ra đời trường TSE năm 2006. Hiện tại TSE trở thành  một trung tâm nghiên cứu và giảng dạy kinh tế hàng đầu ở Châu Âu, nơi  Jean Tirole đang nắm giữ vị trí chủ tịch. Jean Tirole hiện cũng đang là chủ tịch Viện nghiên cứu cao cấp Toulouse (IAST) được thành lập vào năm 2011. Ngoài nhiều giải thưởng danh giá trong sự nghiệp, năm 2007, ông được nhận huy vàng của Trung tâm nghiên cứu khoa học quốc gia Pháp. Tính đến nay, Jean Tirole là kinh tế gia người Pháp thứ 3, (sau Gérard Debreu năm 1983 và Maurice Allais năm 1988), dành được giải thưởng Nobel kinh tế. Jean-Charles Rochet, một giáo sư có tiếng của TSE đã đánh giá về Jean Tirole như sau ” …một trí thông minh hiếm có, không những khả năng phát minh, mà còn để duy trì và cấu tạo nên một số lượng đáng kinh ngạc các công trình khoa học… “.

Thật vậy, Jean Tirole là tác giả của khoảng 200 bài báo trên những tạp chí hàng đầu về Kinh tế và Tài chính (xem CV Tirole). Năm 2013, tạp chí danh tiếng  Review of Economic Studies đã bầu chọn một bài báo của ông: Intrinsic and Extrinsic Motivation, đồng tác giả với Roland Bénabou, là một trong 11 bài báo có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử 80 năm hình thành của tạp chí. Jean Tirole là tác giả của 11 cuốn sách  tham khảo, bao gồm nhiều cuốn kinh điển như: The Theory of Industrial Organization (1988), A Theory of Incentives in Regulation and Procurement (1993) với Jean-Jacques Laffont, Game Theory (1991) với Drew Fudenberg, Theory of Corporate Finance (2006). Jean Tirole từng là chủ tịch hội kinh tế lượng  năm 1988 và chủ tịch hiệp hội kinh tế Châu Âu năm 2001.

Jean Tirole đã có nhiều đóng góp quan trọng trong các nghiên cứu  về khoa học kinh tế, khoa học chính trị, xã hội học và tâm lý học. Lãnh vực đóng góp chính mà Ủy ban xem xét Nobel đã trao giải thưởng cho ông là về quyền lực thị trường và cách thức quản lý của nhà nước (Market power and Regulation). Cùng với Jean-Jacques Laffont, ông nghiên cứu về những thị trường quyền lực, thông thường là những công ty công nghiệp tài chính  lớn mạnh, nơi họ có thị trường độc quyền hoặc độc quyền nhóm (oligopoly).  Nếu không có sự quản lý của nhà nước (regulator) để chống độc quyền, công ty này  có thể tạo ra những kết quả không mong muốn về mặt xã hội, chẳng hạn như định giá sản phẩm/dịch vụ một cách quá cao, hoặc hình thành những doanh nghiệp  chỉ tồn tại bằng việc ngăn chặn sự tham gia thị trường của các doanh nghiệp mới, hiệu quả hơn. Trong các khu vực này, ông nói “đc quyn có th by người tiêu dùng mc giá cao hơn hoc dch vkém”.

Vấn đề phức tạp của những mô hình này chủ yếu là do sự hiện diện của thông tin phi đối xứng (asymmetric information). Các công ty nắm rõ thông tin về điều kiện và chi phí sản xuất hơn các cơ quan giám sát nhà nước. Tình hình còn phức tạp hơn khi một số các công ty muốn thông đồng độc quyền nắm giữ thị trường trong khi đó cơ quan quản lý nhà nước cần phải ngăn chặn thỏa thuận ngầm giữa chúng.  Yếu tố tâm lý của các bên tham gia cũng đóng một vai trò rất quan trọng trong kiểu mô hình này, nó giống như trò chơi “mèo vờn chuột” . Thêm vào đó, mô hình của ông còn chứa rất nhiều vấn đề khác của nền kinh tế, ví dụ như chính sách quản lý cạnh tranh (competition policy) và vai trò của các cuộc chạy đua nghiên cứu và phát triển (R&D) trong việc duy trì vị thế, chiếm lĩnh thị phần, và ngăn chặn đối thủ tiềm năng tham gia chiếm lĩnh thị trường ngành. Jean Tirole cũng đã quan tâm đến mô hình kinh doanh  “hai mặt” của doanh nghiệp cho  hai loại khách hàng khác nhau và đề xuất biện pháp quản lý đối phó với độc quyền nhóm.  Sử dụng chủ yếu công cụ Toán học, lý thuyết trò chơi và lý thuyết thông tin, Jean Tirole đề xuất các mô hình để xác định và phân tích  những tình huống này.

Thông thường, công trình của các giải Nobel kinh tế rất khó áp  dụng trực tiếp vào những vấn đề đời sống xã hội hàng ngày. Tuy nhiên, các công trình của Jean Tirole có tính ứng dụng rất cao. Năm 2003, cùng với Olivier Blanchard, Jean Tirole đã có một  nghiên cứu  về bảo vệ việc làm và thủ tục sa thải. Họ đã đề xuất mức thuế  dựa trên tỷ lệ sa thải nhân viên của công ty để điều chỉnh các khoản đóng góp bảo hiểm thất nghiệp. Hiện nay ở Pháp việc sa thải người có hợp đồng dài hạn CDI (contrat à durée indéterminée)  rất phức tạp. Với hợp đồng ngắn hạn CDD (contrat à durée déterminée) thì các công ty sẽ không gặp trở ngại trong vấn đề sa thải, nhưng người làm việc sống trong một hoàn cảnh bất an. Nghiên cứu của Blanchard/Tirole đề xuất để loại bỏ hai loại hình thức hợp đồng CDD và CDI và thay thế bằng một hợp đồng lao động dài hạn duy nhất với việc tăng dần các quyền của người lao động dựa theo thâm niên nhưng thủ tục sa thải đơn giản hơn nhằm mục đích trao quyền cho doanh nghiệp. Ngày 24/10/2014, thủ tướng Pháp ông Manuel Valls đã công khai ủng hộ  đề xuất này của Jean Tirole.

Từ năm 2008, ông thường xuyên viết về  khủng hoảng tài chính và điều tiết  ngân hàng. Những công trình nghiên cứu của Jean Tirole  đã có ảnh hưởng đến việc hoạch định chính sách điều tiết của nhà nước. Thống đốc Ngân hàng trung ương Pháp, Christian Noyer, cho biết các công trình của Tirole là một công cụ hữu ích trong suốt thời gian chống chọi với khủng hoảng tài chính, giúp tìm ra giải pháp điều tiết các tập đoàn tài chính.

Trong phương pháp tiếp cận nghiên cứu, Jean Tirole sử dụng nhiều cộng cụ lý thuyết mới, đặc biệt là trong thiết kế thể chế (mechanism design), lý thuyết hợp đồng (contract theory), lý thuyết thông tin (information theory) và lý thuyết trò chơi (game theory). Cuốn sách Lý thuyết trò chơi (1991) của Fudenberg và  Tirole  hiện nay vẫn được xem là cuốn  giáo khoa toàn diện nhất về game theory cho chương trình đào tạo sau đại học. Cùng với Bengt Holmström, Jean Tirole đã có một số đóng góp trong việc phân tích những ảnh hưởng của thanh khoản trên thị trường tài chính trung gian. Tirole cũng đã có những đóng góp cơ bản cho lý thuyết về bong bóng tài sản (Asset Bubbles). Ông  chứng minh rằng bong bóng đầu cơ hoàn toàn không thể tồn tại nếu thị trường là  hoàn hảo và lựa chọn của khách hàng là duy lý. Hơn nữa, nếu thị trường là không hoàn hảo, thì bong bóng hợp lý không những  có thể tồn tại, mà còn thực hiện một chức năng hữu ích. Trong lãnh vực tài chính doanh nghiệp, ngoài các bài báo xuất bản trên các tạp chí,  ông đã xuất bản cuốn sách Tài chính doanh nghip (2006) một tài liệu tham khảo  chuẩn  được sử dụng trong các khóa học của công ty tài chính và chương trình  sau đại học của các trường đại học trên thế giới. Trong lãnh vực Kinh tế hành vi (Behavioral economics), Jean Tirole đã mở rộng những hành vi cơ bản về động cơ và niềm tin. Chẳng hạn ngoài sự duy lý (rational) và ích kỷ (selfish), ông nghiên cứu tính bao dung vị tha (altruism) và động cơ xây dựng hình ảnh (image motives). Trong lãnh vực Kinh tế môi trường, Tirole cũng đã đóng góp những nghiên cứu quan trọng về mức ô nhiễm cho phép và thuế Pigou.
Tóm lại, Jean Tirole đã làm nên một cuộc cách mạng trên lĩnh vực phân tích kinh tế cho việc quản lý, điều tiết  một số thị trường lớn như công nghiệp mạng, viễn thông, điện, đường sắt, khí đốt,tài chính và  ngân hàng. Nghiên cứu Jean Tirole được đặc trưng bởi sự tôn trọng đặc thù của các thị trường khác nhau và sử dụng khéo léo các phương pháp phân tích mới trong khoa học kinh tế. Ông  đưa ra những phân tích sâu sắc về bản chất của đối thủ cạnh tranh không hoàn hảo dựa trên hợp đồng  trong điều kiện thông tin phi đối xứng. Kết quả nghiên cứu đã được ông cấu trúc trong một khuôn khổ thống nhất phục vụ cho giảng dạy, tư vấn chính sách, và phát triển nghiên cứu.

——————&&———————

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: