James Buchanan và kinh tế công cộng

James Buchanan và kinh tế công cộng

(Tác giả: Nguyễn Tiến Dũng – Đại học Toulouse, Pháp)

Ông James McGill Buchanan (04/10/1919 – ) là một trong những nhà kinh tế lớn nhất của thế kỷ 20 hiện còn sống, cha đẻ của chuyên ngành kinh tế Lựa Chọn Công Cộng (public choice), giải thưởng Nobel về kinh tế năm 1986. Hôm nay (04/10/2010)  là sinh nhật 91 tuổi của ông. (Có nhiều người tên là James Buchanan, trong đó có tổng thống thứ 15 của Mỹ, sinh trước nhà kinh tế Buchanan này đến hơn 1 thế kỷ).

Lựa chọn công cộng là chuyên ngành kinh tế về các vấn đề liên quan đến của công, hay có thể nói cách khác, là lý thuyết về việc các nhà chính trị và chính quyền các cấp (đại diện cho nhân dân, quản lý của công) thu chi tiền ra sao, khu vực kinh tế và phúc lợi nhà nước ra sao, các cơ chế và luật pháp ảnh hưởng tốt xấu ra sao đến khu vực kinh tế công cộng này, v.v.

Theo tài liệu ở Library of Economics and Liberty, ông Buchanan đầu tiên có tư tưởng xã hội chủ nghĩa (kiểu nhà nước ôm đồm cái gì cũng quản lý ?), nhưng sau khi được học một khóa học về lý thuyết giá cả của Frank Knight thì chuyển hẳn sang xu hướng thị trường tự do trong kinh tế. Sau khi đọc một bài báo của nhà kinh tế học Thụy Điển Knut Wicksell về vấn đề thuế (trong đó lý luận rằng chính quyền chỉ được phép thu thuế của người dân nào đó khi thuế đó được sử dụng phục vụ lại chính người đóng thuế đó chứ không phải mang đi làm các việc “trời ơi” không phục vụ người đóng thuế — lý luận này trái ngược với thực tế thời đó (và cả thời nay) là việc thu thuế và việc chi tiêu tiền thuế tách rời nhau, và chính quyền nhiều khi tiêu tiền một cách tùy tiện), Buchanan bắt đầu quan tâm đặc biệt đến các vấn đề thuế má và sự lựa chọn công cộng. Một trong những kết quả đầu tiên của hướng nghiên cứu này của Buchanan là quyển sách:

James Buchanan & Gordon Tullock, The calculus of consent, (cơ sở logic của dân chủ lập hiến, xuất bản  năm 1962).  Đây là cuốn sách kinh tế chính trị, về chính quyền và các nhà chính trị, hệ thống bầu cử. Các tác giả so sánh các kiểu bầu cử để thông qua quyết định: kiểu đỏi hỏi đa số đơn giản (majority voting), và kiểu đòi hỏi hoàn toàn nhất trí (unanimity). Kiểu thứ nhất thì có “external cost” (khả năng ảnh hưởng xấu) cao, còn kiểu thư hai thì có “decision making cost” (giá phải trả để đạt được đến quyết định) cao. Bởi vậy, trong những trường hợp mà sự ảnh hưởng xấu của quyết định (external cost) có thể rất trầm trọng, thì  có thể cần đến kiểu bầu cử đòi hỏi “hoàn toàn nhất trí” hoặc “super majority” trước khi thông qua quyết định. Buchanan và Tullock cũng chỉ ra rằng, có thể có sự mặc cả giữa các quyền lợi công (mà theo họ, chẳng qua là tập hợp lại của các quyền lợi tư). Chẳng hạn những người muốn có bảo hiểm xã hội về sức khỏe tốt hơn, có thể mặc cả với các nhóm khác (chống lại, hoặc thờ ơ) về chuyện nhượng bộ một số điểm khác để đạt được thông qua chính sách gì đó về bảo hiểm sức khỏe. Sự mặc cả này có tính chất kinh tế, để các bên đạt được đến “tối ưu Pareto”. Thế nhưng sự mặc cả này cũng đem áp dụng được trong tranh cử chính trị (các bên mặc cả về việc ai bỏ phiếu cho ai chỗ nào, đổi lại lấy cái gì, trong “thị trường phiếu bầu cử”), và qua đó lý thuyết này giải thích được hiện tượng log-rolling (mua bán phiếu) trong chính trị.

Quyển sách trên của Buchanan và Tullock, cùng với quyển sách của Anthony Down nhan đề “An economic theory of democracy” (Lý thuyết kinh tế về dân chủ) được coi là hai quyển sách mở đầu cho chuyên ngành kinh tế gọi là Public Choice (lựa chọn công cộng). Hai ông Buchanan và Tullock cũng cùng nhau sáng lập nên một tạp chí kinh tế gọi là Public Choice (đến nay vẫn xuất bản). Ngày nay, Public Choice theory đã được coi là một phần của “mainstream economics” (các hướng chính của kinh tế học). Nó giải thích được nhiều hiện tượng “phản dân chủ” trong chính trị.

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Buchanan vào kinh tế là sự phân biệt hai mức (levels) của sự lựa chọn công cộng: mức hiến pháp (constitutional level), và mức sau hiến pháp (postconstitutional level). Mức hiến pháp là mức đặt ra các luật lệ quy trình về việc các lựa chọn công cộng phải được quyết định như thế nào,  còn mức sau hiến pháp là mức sử dụng các luật lệ qui trình (như là các luật chơi trong một trò chơi) để đạt được các lựa chọn công cộng. Buchanan đặc biệt chú ý đến mức đầu tiên, tức là mức hiến pháp, và cũng kéo được các nhà kinh tế nghiên cứu về mức hiến pháp này: hiến pháp ảnh hưởng đến các lựa chọn công ra sao, so sánh giữa các hiến pháp có các điểm mạnh yếu của chúng thế nào, hiến pháp thế nào là tốt cho dân chủ, v.v. (còn “trò chơi chính trị dựa trên các luật lệ của hiến pháp đã có” thì nhường cho các nhà chính trị). Để thu hút mọi người quan tâm về vấn đề này, Buchanan có lập thêm một tạp chí kinh tế khác, gọi là tạp chí Constitutional Economics.

Có hai tuyển tập bài báo thú vị do James Buchanan và Robert Tollison biên soạn nhan đề “The theory of Public Choice, I & II”, xuất bản các năm 1972 và 1984, trong đấy có nhiều bài của các tác giả khác nhau (ngoài Buchanan và Tollison, còn có Mueller, Tullock, Tideman, Willet, Bernholz, Brennan…) về các vấn đề như: analysis of policital institutions, tax constitution, voting by veto, proposals to restrain government’s power to tax and spend, distribution of political income, new processes for making social choices (dealing with the problem of preference revelation in non-market settings), v.v.. Có thể xem mộtt review về quyển thứ hai ở đây (trong tạp chí của CATO Institute ).

Một điều thú vị là nước Nga, từ hồi đầu thế kỷ 20, cũng đã có những nhà kinh tế nghiên cứu về Constitutional Economics (nhưng bị dẹp đi sau khi chính quyền Xô Viết thành lập ?). Đến năm 2006 Viện Hàn Lâm Khoa Học Nga mới chính thức công nhận Constitutional Economics là một chuyên ngành kinh tế. Hiện có một tạo chí của Springer về lĩnh vực này, mang tên Constitutional Political Economy.Những vấn đề của constituional economics rất quan trọng: luật pháp nào đảm bảo có thể chia của cải trong nước cho công bằng, làm sao để hạn chế việc quân đội ngốn quá nhiều ngân sách nhà nước, cơ quan tư pháp làm sao có thể có thực quyền chứ không bị lép vế so với hành pháp (từ quan điểm chính sách kinh tế), nhà nưứước có thể làm thoái hóa, corupt các cơ quan lập pháp và tư pháp (bằng các biện pháp kinh tế) ra sao, v.v. Nếu đem áp dụng các lý thuyết này vào “case study” là VN có lẽ cũng sẽ hiểu thêm được nhiều điều “lạ so với thế giới” xảy ra ở VN ?

Danh sách một số công trình chọn lọc của Buchanan:

– 1962 (with Gordon Tullock). The Calculus of Consent: Logical Foundations of Constitutional Democracy. Ann Arbor: University of Michigan Press. Available online at: http://www.econlib.org/library/Buchanan/buchCv3Contents.html.
– 1968. The Demand and Supply of Public Goods. Chicago: Rand McNally. Available online at: http://www.econlib.org/library/Buchanan/buchCv5Contents.html.
– 1969. Cost and Choice. Chicago: Markham. Available online at: http://www.econlib.org/library/Buchanan/buchCv6Contents.html.
– 1973. “Introduction: L.S.E. Cost Theory in Retrospect.” In James M. Buchanan and G. F. Thirlby, eds., L.S.E. Essays on Cost. London: Weidenfeld and Nicolson. Available online at: http://www.econlib.org/library/NPDBooks/Thirlby/bcthLS1.html.
– 1975 (with Robert P. Tollison). The Limits of Liberty. Chicago: University of Chicago Press. Available online at: http://www.econlib.org/library/Buchanan/buchCv7Contents.html.
– 1977. Freedom in Constitutional Contract. College Station: Texas A&M University Press.
– 1980 (with Geoffrey Brennan). The Power to Tax. Cambridge: Cambridge University Press. Available online at: http://www.econlib.org/library/Buchanan/buchCv9Contents.html.

1962+ The Collected Works of James M. Buchanan. Available online at: http://www.econlib.org/library/Buchanan/buchCContents.html.

Một số tài liệu tham khảo:

– James Buchanan: The creation of public choice theory,  www.dallasfed.org/research/ei/ei0302.pdf

– Tiểu sử James Buchanan: http://www.econlib.org/library/Enc/bios/Buchanan.html

———-&&———-

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: